1ՄԱՐԴՈՒԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻՀԱՄԸՆԴՀԱՆՈՒՐՀՌՉԱԿԱԳԻՐ
ԸնդունվածեւհռչակվածԸնդհանուրվեհաժողովի1948 թ. դեկտեմբերի 10-ի 217 A (III) բանաձեւովՆախաբանՆկատիառնելով, որմարդկայինընտանիքիբոլորանդամներիններհատուկարժանապատվությանեւհավասարուանօտարելիիրավունքներիճանաչումնաշխարհումազատության, արդարությանեւխաղաղությանհիմքնէ, նկատիառնելով, որմարդուիրավունքներիանտեսումնուդրանցնկատմամբարհամարհանքըհանգեցրելենմարդկությանխիղճըվրդովողբարբարոսականգործողությունների, եւորպեսմարդկությանվեհնպատակհռչակվածէայնպիսիաշխարհիստեղծումը, որտեղմարդիկկվայելենխոսքիեւհամոզմունքիազատությունեւզերծկլինենվախիցուկարիքից, նկատիառնելով, որկարեւորէիրավականպետությանկողմիցմարդուիրավունքներիպաշտպանությունը, որպեսզիմարդըհարկադրվածչլինիդիմելուբռնակալությանուճնշմանդեմապստամբության՝որպեսվերջինմիջոցի, նկատիառնելովազգերիմիջեւբարեկամականհարաբերություններիզարգացումըխթանելուկարեւորությունը, նկատիառնելով, որՄիավորվածազգերիկազմակերպությանժողովուրդներըԿանոնադրությանմեջվերահաստատելենիրենցհավատըմարդուհիմնարարիրավունքների, անհատիարժանապատվությանուարժեքիեւտղամարդուուկնոջիրավահավասարությաննկատմամբեւվճռելենքաջալերելսոցիալականառաջընթացնուկենսամակարդակիբարելավումնառավելազատությանպայմաններում, նկատիառնելով, որանդամպետություններըպարտավորվելեն, Միավորվածազգերիկազմակերպությանհետհամագործակցելով, հասնելմարդուիրավունքներիեւհիմնարարազատություններինկատմամբհամընդհանուրհարգանքիուդրանցպահպանմանքաջալերմանը, նկատիառնելով, որայդիրավունքներիուազատություններիընդհանուրըմբռնումըվիթխարինշանակությունունիայսպարտավորությանլիակատարիրականացմանհամար՝ԸնդհանուրվեհաժողովըհռչակումէՄարդուիրավունքներիհամընդհանուրհռչակագիրը՝որպեսբոլորժողովուրդներիուազգերիկողմիցնվաճվելիքընդհանուրմիչափանիշ, որպեսզիյուրաքանչյուրանհատեւհասարակությանամենմիմարմին, մշտապեսմտապահելովսույնՀռչակագիրը, ձգտիուսմանուկրթությանմիջոցովքաջալերելհարգանքնայսիրավունքներիուազատություններինկատմամբեւազգայինումիջազգայինառաջադիմականմիջոցառումներովապահովելդրանցհամընդհանուրեւարդյունավետճանաչումնուպահպանումըինչպեսանդամպետություններիժողովուրդների, այնպեսէլդրանցիրավազորությաններքոգտնվողտարածքներիժողովուրդներիկողմից:
2Հոդված 1 Բոլորմարդիկծնվումենազատուհավասար՝իրենցարժանապատվությամբեւիրավունքներով: Նրանքօժտվածենբանականությամբուխղճովեւպարտավորենմիմյանցվերաբերվելեղբայրությանոգով: Հոդված 2 1. ՅուրաքանչյուրոքունիսույնՀռչակագրումամրագրվածբոլորիրավունքներնուազատությունները՝առանցորեւէտարբերակմանայնպիսիհիմքերով, ինչպիսիքենռասան, մաշկիգույնը, սեռը, լեզուն, կրոնը, քաղաքականկամայլհամոզմունքը, ազգայինկամսոցիալականծագումը, գույքայինդրությունը, ծնունդըկամայլկարգավիճակ: 2. Ավելին, չպետքէկատարվիորեւէտարբերակում՝ելնելովայներկրիկամտարածքիքաղաքական, իրավականկամմիջազգայինկարգավիճակից, որինպատկանումէանձը, լինիայնանկախ, խնամարկյալ, ոչինքնավարկամինքնիշխանությանորեւէայլսահմանափակումով: Հոդված 3 Յուրաքանչյուրոքունիկյանքի, ազատությանեւանձիանձեռնմխելիությանիրավունք: Հոդված 4 Ոչոքչպետքէպահվիստրկությանկամկախյալվիճակում. ստրկությունըեւստրկավաճառությունը, իրենցբոլորդրսեւորումներով, արգելվումեն: Հոդված 5 Ոչոքչպետքէենթարկվիխոշտանգմանկամդաժան, անմարդկային, նվաստացնողվերաբերմունքիկամպատժի: Հոդված 6 Յուրաքանչյուրոքամենուրիրավունքունիճանաչվելուորպեսիրավասուբյեկտ: Հոդված 7 Բոլորըհավասարենօրենքիառջեւեւ, առանցորեւէխտրականության, ունենօրենքովհավասարպաշտպանվածությանիրավունք: ԲոլորնունենսույնՀռչակագիրըխախտողցանկացածխտրականությունիցեւնմանխտրականությանցանկացածհրահրումիցհավասարպաշտպանությանիրավունք: Հոդված 8 Յուրաքանչյուրոք, սահմանադրությամբկամօրենքովիրենվերապահվածհիմնարարիրավունքներիխախտմանդեպքում, ունիներպետականիրավասուատյաններիկողմիցարդյունավետպաշտպանությանիրավունք:
3Հոդված 9 Ոչոքչպետքէենթարկվիկամայականձերբակալման, կալանքիկամարտաքսման: Հոդված 10 Յուրաքանչյուրոք, իրիրավունքներիեւպարտականություններիսահմանմանեւիրեններկայացվածցանկացածքրեականմեղադրանքիդեպքում, ունիլիակատարհավասարությանպայմաններումանկախեւանկողմնակալդատարանիկողմիցարդարացիուհրապարակայինդատաքննությանիրավունք: Հոդված 11 1. Քրեականհանցագործությանհամարմեղադրվողյուրաքանչյուրոքիրավունքունիհամարվելուանմեղ, քանիդեռնրամեղավորություննապացուցվածչէըստօրենքի, հրապարակայինդատաքննությամբ, որիժամանակնաունեցելէիրպաշտպանությանհամարանհրաժեշտբոլորերաշխիքները: 2. Ոչոքչպետքէմեղավորճանաչվիորեւէքրեականհանցագործությանհամար՝կապվածցանկացածգործողությանկամանգործությանհետ, որը, կատարմանպահինգործողներպետականկամմիջազգայինիրավունքիհամաձայն, քրեականհանցագործությունչիհամարվել: Չիկարողնաեւկիրառվելավելիծանրպատիժ, քանայն, որըկիրառելիէեղելքրեականհանցագործությանկատարմանպահին: Հոդված 12 Ոչոքչպետքէենթարկվիիրանձնականկյանքի, ընտանիքի, բնակարանիկամնամակագրությաննկատմամբկամայականմիջամտության, ինչպեսնաեւ՝որեւէոտնձգությանիրպատվիուհեղինակությաննկատմամբ: Յուրաքանչյուրոքունինմանմիջամտությունիցկամոտձգությունիցօրենքովպաշտպանվելուիրավունք: Հոդված 13 1. Յուրաքանչյուրոքունիտվյալպետությանսահմաններումազատտեղաշարժվելուեւբնակավայրընտրելուիրավունք: 2. Յուրաքանչյուրոքունիցանկացած, այդթվում՝սեփականերկրիցմեկնելուեւիրերկիրըվերադառնալուիրավունք: Հոդված 14 1. Յուրաքանչյուրոքունիհետապնդումիցայլերկրներումապաստանհայցելուեւդրանիցօգտվելուիրավունք: 2. ԱյսիրավունքըչիկարողվկայակոչվելոչքաղաքականհանցագործություններիկամՄիավորվածազգերիկազմակերպությաննպատակներինուսկզբունքներինհակասողարարքներիկապակցությամբհետապնդմանդեպքում: Հոդված 15 1. Յուրաքանչյուրոքունիքաղաքացիությանիրավունք: 2. Ոչոքչպետքէկամայականորենզրկվիիրքաղաքացիությունիցկամիրքաղաքացիությունըփոխելուիրավունքից:
4Հոդված 16 1. Չափահաստղամարդիկուկանայք, առանցռասայական, ազգայինկամկրոնականորեւէսահմանափակման, իրավունքունենամուսնանալեւընտանիքկազմել: Նրանքհավասարիրավունքներունենամուսնանալիս, ամուսնությանընթացքումեւամուսնալուծվելիս: 2. Ամուսնությունըկարողէկայանալմիայնամուսնացողներիազատուլիակատարհամաձայնությանդեպքում: 3. Ընտանիքըհասարակությանբնականոնուհիմնարարխմբայինմիավորնէեւունիհասարակությանուպետությանկողմիցպաշտպանությանիրավունք: Հոդված 17 1. Յուրաքանչյուրոքունիինչպեսմիանձնյա, այնպեսէլուրիշներիհետհամատեղսեփականությունունենալուիրավունք: 2. Ոչոքչպետքէկամայականորենզրկվիիրսեփականությունից: Հոդված 18 Յուրաքանչյուրոքունիմտքի, խղճիուկրոնիազատությանիրավունք. այսիրավունքըներառումէիրկրոնըկամհամոզմունքըփոխելուազատությունեւմիանձնյակամայլոցհետհամատեղեւհրապարակավկամմասնավորկարգովիրկրոնըկամհամոզմունքըքարոզելու, արարողությունների, պաշտամունքիեւծեսերիմիջոցովարտահայտելուազատություն: Հոդված 19 Յուրաքանչյուրոքունիկարծիքունենալուեւայնազատորենարտահայտելուիրավունք. այսիրավունքըներառումէկարծիքներին, առանցմիջամտության, հավատարիմմնալու, անկախպետականսահմաններիցեւցանկացածմիջոցովտեղեկատվությունուգաղափարներփնտրելու, ստանալուեւտարածելուազատությունը: Հոդված 20 1. Յուրաքանչյուրոքունիխաղաղհավաքներիումիավորումներկազմելուիրավունք: 2. Ոչոքիչիկարողհարկադրվելանդամակցելուորեւէմիավորման: Հոդված 21 1. Յուրաքանչյուրոքունիիրերկրիկառավարմանըմասնակցելուիրավունք՝անմիջականորենկամազատորենընտրվածներկայացուցիչներիմիջոցով: 2. Յուրաքնչյուրոքունիիրերկրումպետականծառայությանմտնելուհավասարհնարավորությանիրավունք: 3. Ժողովրդիկամքըպետքէլինիկառավարությանիշխանությանհիմքը. այնպետքէարտահայտվիպարբերականեւիրականընտրություններում, որոնքպետքէանցկացվենհամընդհանուրեւհավասարընտրականիրավունքիհիմանվրա, գաղտնիքվեարկությանազատություննապահովողայլհավասարարժեքընթացակարգերիմիջոցով:
5Հոդված 22 Յուրաքանչյուրոք, որպեսհասարակությանանդամ, ունիսոցիալականապահովությանիրավունքեւ, ազգայինջանքերիումիջազգայինհամագործակցությանմիջոցով, ինչպեսնաեւ՝յուրաքանչյուրպետությանկազմակերպմաննուռեսուրսներինհամապատասխանօգտվումէիրարժանապատվությանեւիրանձիազատզարգացմանհամարանհրաժեշտտնտեսական, սոցիալականումշակութայինիրավունքներից: Հոդված 23 1. Յուրաքանչյուրոքունիաշխատանքիազատընտրության, արդարունպաստավորաշխատանքայինպայմաններիուգործազրկությունիցպաշտպանվածությանիրավունք: 2. Յուրաքանչյուրոքունիհավասարաշխատանքիդիմացհավասարվարձատրությանիրավունք՝առանցորեւէխտրականության: 3. Յուրաքանչյուրաշխատողունիիրեւիրընտանիքիհամարմարդկայինարժանապատվությանըհարիրգոյությունապահովողարդարունպաստավորվարձատրությանեւ, անհրաժեշտությանդեպքում, այնսոցիալականապահովությանայլմիջոցներովլրացնելուիրավունք: 4. Յուրաքանչյուրոքունիարհեստակցականմիություններստեղծելուեւդրանցանդամակցելուիրավունք՝հանունիրշահերիպաշտպանության: Հոդված 24 Յուրաքանչյուրոքունիհանգստիուժամանցի, այդթվում՝աշխատանքայինժամերիողջամիտսահմանափակմանեւվճարովիպարբերականարձակուրդներիիրավունք: Հոդված 25 1. Յուրաքանչյուրոքունիիրեւիրընտանիքիառողջությանուբարեկեցությանհամարբավարարկենսամակարդակի, այդթվում՝սննդի, հագուստի, բնակարանիեւառողջապահությանուսոցիալականանհրաժեշտծառայություններիիրավունք, ինչպեսնաեւապահովությանիրավունք՝գործազրկության, հիվանդության, հաշմանդամության, այրիանալու, ծերությանկամիրկամքիցանկախհանգամանքներումգոյությանայլմիջոցներիցզրկվելուդեպքում: 2. Մայրություննումանկությունըհատուկհոգածությանեւօժանդակությանիրավունքունեն: Ամուսնությանմեջկամդրանիցդուրսծնվածբոլորերեխաներնօգտվումենսոցիալականմիեւնույնպաշտպանությունից: Հոդված 26 1. Յուրաքանչյուրոքունիկրթությանիրավունք: Կրթությունը, առնվազնտարրականեւհիմնականփուլերում, անվճարէ: Տարրականկրթությունըպարտադիրէ: Տեխնիկականեւմասնագիտականկրթությունըպետքէլինիհանրամատչելի, իսկբարձրագույնկրթությունը՝հավասարապեսմատչելիբոլորիհամար՝ըստյուրաքանչյուրիընդունակությունների: 2. Կրթությունըպետքէնպատակաուղղվածլինիանձիլիարժեքզարգացմանըեւմարդուիրավունքներիուհիմնարարազատություններինկատմամբհարգանքիամրապնդմանը: Այնպետքէնպաստիբոլորազգերի, ռասայականկամկրոնական
6խմբերիմիջեւփոխըմբռնմանը, հանդուժողականությաննուբարեկամությանը, էլավելինպաստիՄիավորվածազգերիկազմակերպությանխաղաղապահգործունեությանը: 3. Ծնողներնունենիրենցերեխաներիհամարկրթությանտեսակնընտրելուառաջնայինիրավունք: Հոդված 27 1. Յուրաքանչյուրոքունիհասարակությանմշակութայինկյանքինազատորենմասնակցելու, արվեստիցբավականությունստանալուեւգիտականառաջընթացիցեւդրաբարիքներիցօգտվելուիրավունք: 2. Յուրաքանչյուրոքունիիրհեղինակածցանկացածգիտական, գրականկամգեղարվեստականստեղծագործությունիցգոյացողբարոյականեւնյութականշահերիպաշտպանությանիրավունք: Հոդված 28 Յուրաքանչյուրոքունիսոցիալականեւմիջազգայինայնպիսիկարգիիրավունք, որումլիովինիրագործելիենսույնՀռչակագրումշարադրվածիրավունքներնուազատությունները: Հոդված 29 1. Յուրաքանչյուրոքպարտականություններունիայնհամայնքիառջեւ, որտեղեւմիայնհնարավորէնրաանձիազատուլիարժեքզարգացումը: 2. Իրիրավունքներնուազատություններըիրականացնելիսյուրաքանչյուրոքենթակաէմիմիայնայնպիսիսահմանափակումների, որոնքսահմանվածենօրենքով՝բացառապեսուրիշներիիրավունքներիեւազատություններիպատշաճճանաչումնուհարգանքըերաշխավորելուեւժողովրդավարականհասարակությունումբարոյականության, հասարակականկարգիեւընդհանուրբարեկեցությանարդարացիպահանջներնապահովելունպատակով: 3. ԱյսիրավունքներիեւազատություններիիրականացումըոչմիդեպքումչպետքէհակասիՄիավորվածազգերիկազմակերպությաննպատակներինուսկզբունքներին: Հոդված 30 ՍույնՀռչակագրումոչինչչիկարողմեկնաբանվելորպեսորեւէպետության, մարդկանցխմբիկամառանձինանհատներիընձեռվածիրավունք՝զբաղվելուայնպիսիգործունեությամբկամկատարելուայնպիսիարարք, որընպատակաուղղվածլինիսույնՀռչակագրումշարադրվածիրավունքներիեւազատություններիոչնչացմանը: